(ქართული თარგმანი ქვემოთ)

In March 2026, on a chilly evening on Rustaveli Avenue in Tbilisi, one of the street dogs leaned against Teona and settled into stillness. Teona—a friend and writer—stopped moving. She couldn’t bring herself to break that warmth. “That’s right,” said Nino, a pianist who had become a drummer over the course of the protests. “They are our fellow fighters.” Nino has been leading protest marches for over a year now, and the street dogs of Tbilisi march with her. Some call them actioneri dogs—a word that means shareholder, but also folds in aqcia, the Georgian word for both “protest” and “action.” These are dogs with a stake.

It has been over 450 days now that part of the citizens of Georgia and the stray dogs of Tbilisi have been protesting together in the streets against the Georgian government’s anti-democratic decisions, in protest, blocking Tbilisi’s main avenue, Rustaveli Avenue. This street has served as the traditional stage for public protests. Street dogs play a crucial role in blocking the street. Activists would stand on both sides of the avenue waving flags. Suddenly, the dogs of Rustaveli Avenue would arrive. Dogs like Bothe—large-bodied, strong dogs with tags on their ears—would start blocking the street with barking and crossing the avenue first. With the dogs’ help, the avenue would close. 

By the end of 2025, tightening laws had largely brought avenue blocking to a halt.  But as soon as the dogs see someone standing on the side of the street waving a flag, they come barking and look at protesters curiously, as if asking: “What are we doing, are we blocking the street?” Neuroza, for instance, has become intensely fixated on blocking the road—at the sight of a flag, she begins closing off the avenue. Protesters became attachment figures: The stray dogs look up at them, socialize with them, and try to please them. 

Protest dogs are not the ordinary street dogs from Tbilisi, who are neutral and well-behaved. These are the kind of urban dogs described by urban fiction writer Fritz Leiber in Our Lady of Darkness (1977): 

In a big city, if you see a dog going about his business, menacing no one, fawning on no one, fussing at no one—in fact, behaving like a good citizen with work to do and no time for nonsense—and that dog lacks a tag or collar, then you may be sure he hasn’t a neglectful owner, but is wild—and well-adjusted.

These “wild—and well-adjusted” urban dogs know how to cross the street when the light is green, and they ride the buses. All street dogs are well-mannered citizens, but the dogs of Rustaveli Avenue are publicly-minded dogs, they have joined the protest and have become partisan.

Street dogs remain nameless until someone notices them—namelessness and invisibility go together. Naming is a process of enrollment into the pool of familiar faces, and it has gradations. At the lowest level is invisibility itself, the unnamed. Above it is the multiply-named dog, called different things by different people. The highest level is the single, agreed-upon name that everyone shares. Among the protest dogs of Rustaveli, their affective adoption by protesters is clearly legible in this process: the gradations of namehood map directly onto the gradations of belonging.

One of the most famous dogs is called Bothe. Everyone agreed on the name of Bothe—Bothe is Bothe. It means clumsy, awkward, but lovable. It’s mainly said about kind, large, and rough-around-the-edges people. The dog Bothe is like that too. Huge, but very kind. When he follows the march, he moves with his powerful body in such a way that his body touches the protest participants. The second dog has three names: Neuroza, Burdzgla, and William. I (Ketevan Gurchiani) had assumed the latter’s name came from Shakespeare, since the dog has a somewhat dramatic quality. I was wrong. Ninisha, who cares for these dogs particularly attentively, tells me that she gave the dog the name William—after William Wallace, because this dog always led the protesters “at the front,” crossing the street first and blocking it. Later, it turned out William was a girl. Still, some jokingly call her William, others, Burdzgla, or Neuroza. There is also a third dog whose name no one knew. 

“What is this shaggy dog called?” I asked the other day. “Listen, this is everyone’s dog. She’s yours, too. You name her whatever you want,” Rati told me yesterday. So, for me, this dog is now called Butku — a shortened form of butk'ucha, an affectionate term for a creature that weighs more than it should and is beloved for exactly that reason. Butku has a collar with instructions on it: “If you see this dog in such-and-such streets, don’t call me — those places are hers. Call me at this number only if you find her somewhere further away.” 

During the daily protests, these dogs belong to everyone. A dog that belonged to no one becomes a dog that belongs to everyone.  There is a tacit agreement on Rustaveli — the dog’s name should be decided by asking those who care for the animal most. For that deeper level of care to take shape, the dog must first encounter some kind of trouble. Then someone steps up and takes responsibility.  

The protest dogs are a kind of ambiguous group within the street dogs of Tbilisi. As “wild, and well-adjusted” street dogs, they belong neither to wildness nor to domesticity, neither to danger nor to cuteness. The feeling protesters associate with them exceeds what we typically feel toward pets. It is not simply fondness, nor even care. It is closer to recognition of their role, their agency, their strength. The human-nonhuman bond that has developed on the streets is something more like camaraderie, born of a shared experience.

მეგობრები პროტესტში: ძაღლები თბილისში

2026 წლის მარტის ერთ გრილ საღამოს, რუსთაველზე, ერთი ქუჩის ძაღლი თეონას მიეყრდნო და მის ფეხებთან ჩათბუნულმა მიიძინა. თეონა, ჩემი მეგობარი პოეტი წყნარად იჯდა და აღარ ინძრეოდა. ეცოდებოდა, ამ სითბოს ვერ გამოვაცლიო. _ მართალია, უთხრა ნინომ, რომელიც პიანისტია, მაგრამ აქციებისთვის დრამერი გახდა, _ ესენი ჩვენი თანამებრძოლები არიან. ნინო უკვე ერთ წელზე მეტია წინ მიუძღვის საპროტესტო მარშებს და თბილისელი ქუჩის ძაღლები მის გვერდით მოაბიჯებენ. პროტესტის მონაწილეების ნაწილი მათ ჯგუფურად „აქციონერ ცუგებს” ეძახის. აქციონერი ჩვეულებრივ აქციის მფლობელს ჰქვია, მაგრამ ჩვენ ეს სახელი მოვუფიქრეთ, რადგან აქციის მონაწილეებიც არიან და თან წილიც აქვთ ამ ყველაფერში. 

აგერ უკვე 600 დღეზე მეტია მოქალაქეები ცუგებთან ერთად აპროტესტებენ ქუჩაში საქართველოს მთავრობის ანტიდემოკრატიულ გადაწყვეტილებებს. ამ პროტესტის ფორმა ერთი წლის განმავლობაში იყო თბილისის ძირითადი გამზირის, რუსთაველის გამზირის, გადაკეტვა. ეს გამზირი სახალხო პროტესტებისთვის ჩვეული სცენაა. აქტივისტების ჯგუფი გამზირის გადაკეტვას პროტესტის ნიშნად აგრძელებდა მაშინაც, როცა ხალხის რაოდენობა ქუჩას ბუნებრივად ვეღარ კეტავდა. ამ შემთხვევაში ძაღლებმა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი როლი შეიძინეს. დადგებოდა რომელიმე აქტივისტი დროშის ქნევით გამზირის ერთ მხარეს, მეორე მხრიდან ასევე დროშების ქნევით სხვა ჯგუფებიც განლაგდებოდნენ. უცბად მოვიდოდნენ რუსთაველის გამზირის ცუგები: ბოთე და მისი ქუჩელი მეგობრები, დიდი ტანის, ძლიერი ძაღლები ყურებზე საჭდეებით და ყეფით იწყებდნენ ქუჩის დაბლოკვას. ძაღლების დახმარებით იკეტებოდა ქუჩა.

კანონების გამკაცრებასთან ერთად ქუჩის გადაკეტვა შეწყდა, მაგრამ ძაღლები როგორც კი დაინახავენ, რომ ვინმე ქუჩის ნაპირზე დგას და დროშას აფრიალებს, ყეფით მოდიან და გვაკვირდებიან, თითქოს ეკითხებიან პროტესტის მონაწილეებს: „რას ვშვრებით, ვკეტავთ ახლა ქუჩას?“ ნევროზა, მაგალითად, დღემდე მობილიზებულია ქუჩა გადაკეტოს. როგორც კი ვინმე დროშიანს დაინახავს ქუჩის კიდეზე, გარბის და გადაკეტვას იწყებს. ქუჩის ძაღლები პროტესტის მონაწილეებს მიეჯაჭვნენ: მათ ბაძავენ, თვალებში უყურებენ, ცდილობენ, ასიამოვნონ. 

პროტესტის ძაღლები არ არიან ჩვეულებრივი მიუსაფარი თბილისელი ძაღლები. თბილისელი ქუჩის ძაღლები არიან დაახლოებით ისეთები, როგორც მათ აღწერს ქალაქური ამბების მთხრობელი ფრიც ლაიბერი: „დიდ ქალაქში ძაღლს თუ დაინახავ, რომელიც არავის აწუხებს, არავის მისდევს, არც არავის ელაქუცება, თავის გზას მიუყვება _ ანუ ზუსტად ისე იქცევა, როგორც კარგი მოქალაქე, რომელსაც თავისი საქმე აქვს და სისულელისთვის არ სცალია, და თუ ამ ძაღლს არ აქვს საყელო ან მედალიონი, შეგიძლია დარწმუნებით თქვა, რომ მას უბრალოდ უყურადღებო პატრონი კი არ ჰყავს, არამედ გარეული, მაგრამ გარემოს კარგად შეგუებული ძაღლია”.  ამ „გარეულმა მაგრამ გარემოს კარგად შეგუებულმა” ქალაქელმა ძაღლებმა იციან, როგორ გადაჭრან ქუჩა, როცა მწვანე აინთება, იციან, როგორ იმგზავრონ ავტობუსებით. ქალაქის მიუსაფარი ძაღლები ზოგადად კარგი მანერებით გამოირჩევიან, მაგრამ რუსთაველის გამზირის ძაღლები არიან ძაღლები სამოქალაქო პოზიციით. ისინი შეუერთდნენ პროტესტს და მომიტინგეების მხარდამჭერები გახდნენ. 

უსახლკარო ძაღლებს სახელები არა აქვთ, სანამ ვინმე არ შეამჩნევს მათ _ უსახელობა და უხილავობა ერთმანეთზეა გადაჯაჭვული. სახელის მინიჭება არის უჩინრობიდან ნაცნობად ქცევის პროცესი, რომელსაც იერარქია ახასიათებს. ყველაზე დაბალ საფეხურზეა თავად უხილავობა _ უსახელო ძაღლი. შემდეგი საფეხურია მრავალსახელიანი ძაღლი, რომელსაც სხვადასხვა ადამიანი სხვადასხვა სახელს ეძახის. ამ იერარქიაში ყველაზე მაღლა დგანან ძაღლები, რომლებსაც ერთი სახელი აქვთ და ყველა ამ სახელს ეძახის. თუ სახელზე შეთანხმდნენ, ესე იგი, ეს ძაღლი უკვე იმ საზოგადოებაში მიღებულია. პროტესტის ძაღლები ისინი არიან, რომლებსაც ყველა ერთი სახელით იცნობს. სახელის დარქმევის ეს პროცესი ამ ცუგების ჯგუფის წევრად გახდომის პროცესიცაა. 

ყველაზე ცნობილ ცუგას ბოთე ჰქვია. ბოთეზე ყველა შეთანხმდა, რომ ბოთე ბოთეა: დიდი, მოუხეშავი, საყვარელი, ნამდვილი ბოთე. როცა ბოთე საპროტესტო მარშს მოყვება, უზარმაზარი სხეულით ელამუნება მომიტინგეებს. მეორე ძაღლს სამი სახელი აქვს: ნევროზა, ბურძგლა და ვილიამა. თავიდან მეგონა (ქ. გ.), რომ ვილიამა შექსპირის გამო ერქვა, რაღაცნაირად დრამატული ძაღლია. თურმე რაში ყოფილა საქმე: ნინიშამ, რომელიც განსაკუთრებით ზრუნავს ძაღლებზე, ამიხსნა, რომ თავიდან ვილიამი მან დაარქვა ვილიამ ვოლასის საპატივცემულოდ. იმასავით გმირულად მიიწევდა წინ, რომ ქუჩა გადაეკეტაო. მერე აღმოჩნდა, რომ ეს ჩვენი ვილიამი გოგო იყო. ზოგი ხუმრობით ვილიამას ეძახის, ზოგი ნევროზას, ზოგიც ბურძგლას. კიდევ მესამე ძაღლია. ნინიშამ სახელი დაარქვა, მაგრამ თითქმის არავინ არ იცის, რა ჰქვია. _ რა ჰქვია ამ ბუთქუჩა ძაღლს? _ ვეკითხები შეკრებილ მომიტინგეებს (ქგ). „შენიცაა. შენ დაარქვი, რაც გინდა“, მითხრა გუშინ რატიმ. ახლა ამ ძაღლს ჩემთვის ჰქვია ბუთქუჩა, შემოკლებით ბუთქუ. ზომაზე მეტად ფერიანია და საყვარელი. ბუთქუს საყელოზე წარწერა აქვს. „თუ ამ ძაღლს ნახავთ ამა და ამ ქუჩებზე, ამ სკვერებში, არ დამირეკოთ. ეს ადგილები მისია. დამირეკეთ ამ ნომერზე, თუ სადმე უფრო შორს აღმოაჩენთ“. არავის ძაღლი ხდება ყველას ძაღლი. ზოგი მათგანი კიდევ უფრო მჭიდროდ უკავშირდება რომელიმე ადამიანს ან ადამიანების ჯგუფს.

სახელის დარქმევის უფლება ქუჩის ძაღლისთვის აქვს ყველას, მაგრამ ზოგს _ უფრო მეტად. რუსთაველზე შეთანხმებაა, რომ სახელი უნდა ვკითხოთ იმ ადამიანებს, რომლებიც უფრო ზრუნავენ მიუსაფარ ძაღლებზე. იმისთვის, რომ „უფრო ზრუნვა“ საჭირო გახდეს, ძაღლს რამე პრობლემა უნდა შეექმნას. მაგალითად, გაქრეს, მონიტორინგმა წაიყვანოს ან რამე იტკინოს. მაშინ ვინმე იღებს პასუხისმგებლობას.

საპროტესტო ძაღლები თბილისის მიუსაფარ ძაღლებს შორის ერთგვარ შუალედურ ჯგუფს წარმოადგენენ. როგორც „გარეული, მაგრამ გარემოს კარგად შეგუებული" უსახლკარო ძაღლები, ისინი არც მთლად გარეულები არიან და არც მთლად შინაურები, არც საშიშები და არც უბრალოდ საყვარლები. გრძნობა, რომელიც პროტესტი მონაწილეებს უჩნდებათ, არ არის ზუსტად ის განცდა, რასაც შინაური ცხოველების მიმართ ვგრძნობთ. ეს არ არის უბრალოდ სიყვარული, არც უბრალოდ ზრუნვა. ეს განცდა უფრო ახლოსაა მათი როლის, მათი ძალის აღიარებასთან. ადამიანებსა და ცუგებს შორის ურთიერთობა, რომელიც ქუჩაში ჩამოყალიბდა, უფრო გვერდში დგომაა და თანამოაზრეობას ჰგავს, გაზიარებული გამოცდილებით რომ დაიბადა.