(ქართული თარგმანი ქვემოთ)

In December 2024, while I was researching female peacemaking practices in the customary contexts of villages in Dusheti, eastern Georgia, I asked a local kindergarten principal whether she saw women’s approaches to conflict as distinct from men’s. She paused, then she said she could no longer give a straightforward answer: “Reality is changing too fast, and women are changing with it.” To show me what she meant, she asked whether I had seen the footage of a girl addressing a riot policeman in sexual terms. She then moved from description to quotation:

I know what I’m fighting for. You don’t know that. And you are “this.” You don’t respect my opinion, and that’s why you are killing me. The policeman replies: “You are ill-mannered.” She comes back with something worse.

My interlocutor remained neutral throughout the conversation, and her closing sentence provided its own explanation: “The tragedy is that the government tore the nation apart.” She refrained from moralizing about the girl’s language. Instead, she attributed responsibility not to the girl who cursed, but to the government that had made cursing feel like the only remaining language. Hearing this was interesting to me, as two months ago, in response to the same question, I had different conversations with local women, who spoke about how women approached conflicts with silence and care, in contrast to men. Two months from then, my interlocutors were angry about what was unfolding in Tbilisi. Protests felt close on every television and in every conversation. Some women told me that, to avoid escalations with relatives who hold different political views, they did not attend feasts after funerals or church weddings, an absence that usually has little excuse. Their explanation was that: “When your countrymen are broken in bones for having particular political ideas, you cannot continue normal conversations without noticing it.” 

To describe how anger circulates collectively across bodies and social worlds, I use the term “vicarious anger.” Women in Dusheti become angry through stories, images, and videos of police violence against imprisoned activists or cursing women. “Vicarious anger” emerges through witnessing brutality, where one woman’s injury becomes affectively shared by another. It is a secondary emotion of anger, felt and understood, but expressed in a different way. This kind of anger is not “less real” because it is indirect; often it is precisely this mediated and collective quality that sustains political mobilization. The “vicarious anger” that I perceive as a collectively shared condition is similar in character to what Luka Nakhutrsishvili explores in this collection. He delves into the concept of indignation, which Zviad Ratiani experienced due to the shame he felt because of Mzia Amaglobeli’s story. “Vicarious anger” among women in Dusheti took quiet, contained forms; however, it made expressed (female) anger intelligible in the context of protest. Not everything about its expression was easy to embrace, but it made sense and could be recognized as legitimate.

Anger became legitimate over months of protests that began in 2023 with the introduction of the “foreign agents” bill. Injustice accumulated, peaking when the government announced a halt to European integration on November 28, 2024. A large number of people gathered in the streets, to which the state responded with tear gas, water cannons, rubber bullets, and deploying “infamous titushky, para- and extralegal goons to assault protesters.” Those who were injured or witnessed it on-site or through the media had every reason to be angry. 

Feminist scholarship on anger shows that when directed against oppressive forces, anger becomes a powerful force for change. Anger functions as a moral claim, especially when it receives uptake, when others recognize it as a legitimate response to injustice. It is this recognition that made the protest anger readable for the wider public, including rural Georgia. 

In this piece, I am concerned not only with how anger migrated from urban to rural Georgia and how it was experienced vicariously by those who witnessed others expressing it, but also with the afterlives of anger and its enduring impact over time. While many feminist authors emphasize anger’s potential for emancipation, they also caution that it can be ambivalent and not necessarily liberating. The protests, which spanned months, initially escalated under government pressure, drawing angrier people into the streets. However, the government later shifted to performing ignorance as a strategy. Ultimately, most people returned home, while a smaller group remained. Anger’s object shifted, sometimes turning toward those who had left, further deepening the polarization the government had sustained.

Interestingly, fatigue did not replace anger; instead, they coexisted, transforming the nature of protest. One response was the emergence of Saturday marches, an informal compromise for those who could no longer sustain everyday presence. These marches began at the end of 2025 and grew steadily throughout spring (Figure 1 and 2). This creative adaptation ensured that resistance remained visible even as its intensity and forms changed. In these marches, women took the lead. Mothers of political prisoners stood at the front, accompanied by drummers, two of whom were women. They were followed by the female voice of call-and-answer chants, which emerged in response to the November events in Tbilisi in 2024. After months, these chants became a kind of legacy and manifestation of anger voiced by different women, met each time by the crowd and vicariously felt and shared by the wider public.

თანაგანცდილი ბრაზი

2024 წლის დეკემბერში დუშეთის სოფლებში ქალთა მშვიდობის ყოველდღიურ პრაქტიკებს ვიკვლევდი. საველე კვლევის დროს ერთ-ერთი ბაღის ქალბატონ დირექტორს ვესაუბრე იმის შესახებ, განსხვავდებოდა თუ არა, მისი აზრით, ქალების დამოკიდებულება კონფლიქტისადმი მამაკაცებთან შედარებით. ცოტა ხანს დაფიქრდა და მითხრა, რომ ამაზე სწორხაზოვან პასუხს ვეღარ გამცემდა: „რეალობა ძალიან სწრაფად იცვლება და ქალებიც მასთან ერთად იცვლებიან.“ იმის საჩვენებლად, რას გულისხმობდა, მკითხა, ხომ არ მენახა ის კადრები, სადაც გოგონა სპეცრაზმელს სექსუალური შინაარსის სიტყვებით მიმართავს. აღწერას ციტატა მოაყოლა: 

„მე ვიცი, რისთვის ვიბრძვი. შენ კი არა. შენ ‘ეს’ ხარ. შენ ჩემს აზრს პატივს არ სცემ და ამიტომ მკლავ. პოლიციელი პასუხობს: ‘უზრდელი ხარ.’ ის კიდევ უარესს ეუბნება.“ 

ჩემი თანამოსაუბრე საუბრის განმავლობაში ნეიტრალურ პოზიციას ინარჩუნებდა, ბოლოს კი თავადვე მოუძებნა ყველაფერს ახსნა: „ტრაგედია ისაა, რომ ხელისუფლებამ ერი დაყო,“ პასუხისმგებლობა ახალგაზრდა ქალს კი არ დააკისრა, რომელიც უწმაწურ სიტყვებს იყენებდა, არამედ ხელისუფლებას, რომელმაც ლანძღვა ერთადერთ საკომუნიკაციო ფორმად აქცია. ორი თვით ადრე ამავე კითხვაზე განსხვავებული საუბრები მქონდა დუშეთში მცხოვრებ ქალებთან: მაშინ ისინი მპასუხობდნენ, რომ მამაკაცებისგან განსხვავებით, ქალები ყოველდღიურ კონფლიქტებს სიჩუმით და ზრუნვით პასუხობდნენ. ამჯერად კი დუშეთში ქალები გაბრაზებულები დამხვდნენ. პროტესტი ყველა ტელევიზორიდან ისმოდა და ყველა საუბარში იჭრებოდა. ზოგმა ქალმა ისიც მითხრა, რომ განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების მქონე ახლობლებთან დაძაბულობის თავიდან ასაცილებლად ქელეხებზე და ქორწილებში წასვლასაც არიდებს თავს, სადაც არყოფნას, როგორც წესი არ აქვს გამართლება. მათი დამოკიდებულება ასეთი იყო: „როცა ახალგაზრდებს იმის გამო უმტვრევენ ძვლებს, რომ ესა თუ ის პოლიტიკური შეხედულება აქვთ, ვეღარ გააგრძელებ ჩვეულებრივ საუბარს ისე, რომ ეს არ შეამჩნიო.“ 

იმის აღსაწერად, როგორ მოძრაობს ბრაზი სხეულებსა და სოციალურ სამყაროებს შორის, ვიყენებ ტერმინს „თანაგანცდილი ბრაზი“. დუშეთის სოფლებში ბრაზმა პოლიციის მიერ ბრუტალურად დაკავებული აქტივისტების და გაბრაზებული ქალების შესახებ ახალი ამბებით, ფოტოებითა და ვიდეოებით ჩამოაღწია. „თანაგანცდილი ბრაზი“ ძალადობის მოწმეობისას იბადება, როცა ერთი ქალის ტკივილი მეორის განცდადაც იქცევა. ეს ბრაზის მეორეული ემოციაა, განცდილი და გაგებული, მაგრამ სხვაგვარად გამოხატული. ამ ტიპის ბრაზი არაა „ნაკლებ ნამდვილი“, რადგან ის არაპირდაპირია. ხშირად სწორედ ის, რომ ეს ბრაზი სხვისი ამბებით გადმოდის და კოლექტიურად განიცდება, ხდება პოლიტიკური მობილიზაციის შენარჩუნების საფუძველი. „თანაგანცდილი ბრაზი“, რომელსაც კოლექტიურად გაზიარებულ მდგომარეობად განვმარტავ, თავისი ბუნებით ახლოსაა იმასთან, რასაც ლუკა ნახუცრიშვილი ამავე კრებულში იკვლევს. იგი განიხილავს აღშფოთებას, რომელიც ზვიად რატიანმა განიცადა მზია ამაღლობელის ამბით გამოწვეული სირცხვილის გამო. დუშეთში მცხოვრებ ქალებში „თანაგანცდილმა ბრაზმა“ მშვიდი და თავშეკავებული ფორმა მიიღო, მაგრამ სწორედ ამ ბრაზმა გახადა პროტესტში გამოხატული (ქალური) ბრაზი გასაგები. 

ბრაზმა ლეგიტიმურობა პროტესტში თვეების განმავლობაში შეიძინა. პროტესტი 2023 წელს „უცხოეთის აგენტების“ კანონპროექტით დაიწყო. უსამართლობა გროვდებოდა და კულმინაციას მაშინ მიაღწია, როცა ხელისუფლებამ 2024 წლის 28 ნოემბერს ევროკავშირში გაწევრიანების საკითხი დღის წესრიგიდან მოხსნა. ქუჩაში უამრავი ადამიანი გამოვიდა, რასაც ხელისუფლება დაუპირისპირდა ცრემლსადენი გაზით, წყლის ჭავლებითა და რეზინის ტყვიებით და მომიტინგეების წინააღმდეგ მან „ტიტუშკები, არაფორმალური და კანონგარეშე ძალადობრივი ჯგუფები“ გამოიყვანა. ყველას, ვინც ადგილზე დაშავდა ან ამ ყველაფრის მოწმე გახდა მედიის საშუალებით, ბრაზის სრული უფლება მიეცა. 

ფემინისტური კვლევები გვიჩვენებს, რომ როცა ბრაზი მჩაგვრელი ძალებისკენ არის მიმართული, ის ცვლილების მძლავრ ძალად იქცევა. ბრაზი მორალური მოთხოვნაა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა მას აღიარება მოჰყვება, როცა სხვები მას უსამართლობაზე ლეგიტიმურ პასუხად აღიქვამენ. სწორედ ამ აღიარებამ გახადა პროტესტის ბრაზი გასაგები ფართო საზოგადოებისთვის, რეგიონების და სოფლების ჩათვლით. 

ამ ტექსტში მაინტერესებს არა მხოლოდ ის, როგორ გადაინაცვლა ბრაზმა ქალაქიდან სოფელში და როგორ განიცადეს იგი არაპირდაპირი ფორმით, არამედ ისიც, რა ბედი ეწია ბრაზს გარკვეული დროის შემდეგ. ბევრი ფემინისტი ავტორი ბრაზის გამათავისუფლებელ პოტენციალთან ერთად მის ამბივალენტურობასაც უსვამს ხაზს. თვეების განმავლობაში პროტესტი ხელისუფლების ზეწოლით გამწვავდა და ქუჩაში უფრო და უფრო გაბრაზებული ხალხი გამოდიოდა. მოგვიანებით ხელისუფლებამ უგულებელყოფის სტრატეგია აირჩია. ამ სტრატეგიამ გაამართლა და მომიტინგეთა დიდი ნაწილი დროთა განმავლობაში შინ დაბრუნდა, მცირე ჯგუფები კი ქუჩაში დარჩნენ. ბრაზის ობიექტი ზოგჯერ სწორედ ის გახდა, ვინც ქუჩიდან წავიდა, რამაც გააღრმავა საზოგადოებრივი პოლარიზაცია. 

საინტერესოა, რომ დროთა განმავლობაში დაღლილობას ბრაზი არ ჩაუნაცვლებია. ისინი თანაარსებობდნენ და გავლენას ახდნენდნენ პროტესტის ბუნებაზე. ამის ერთ-ერთი გამოხატულება შაბათის მარშების გაჩენა იყო, ერთგვარი არაფორმალური კომპრომისი მათთვის, ვისაც პროტესტზე ყოველდღიური დგომის ძალა აღარ შესწევდა. ეს მსვლელობები 2025 წლის ბოლოს დაიწყო და გაზაფხულზე სტაბილურად გაიზარდა (ფოტო 1 და 2). ამ შემოქმედებითმა გადაწყვეტამ წინააღმდეგობა ხილულად და მასშტაბურად შეინარჩუნა მაშინ, როცა მისი ფორმები შეიცვალა. მსვლელობებს ქალები უძღვებოდნენ. წინა რიგში სინდისის პატიმრების დედები მოდიოდნენ, რომლებსაც მებარაბნეები ახლდნენ, რომელთაგან ორი ქალი იყო. მათ უკან მოჰყვებოდა ქალის ხმა, საპროტესტო შეძახილებით. თვეების განმავლობაში ეს შეძახილები გადადიოდა ქალიდან ქალზე, როგორც ბრაზის გამოხატვის ერთ-ერთი ფორმა. მსვლელობის მონაწილეები მათ ყოველ ჯერზე ენერგიული საპასუხო შეძახილებით ეხმიანებოდნენ.